Όταν η μπάλα έγινε αντίσταση: το ελληνικό ποδόσφαιρο στην Κατοχή (1940–44)
Όταν η μπάλα έγινε Αντίσταση (1940–1944)
Όταν η μπάλα έγινε Αντίσταση δεν ήταν απλώς μια φράση. Ήταν η πραγματικότητα του ελληνικού ποδοσφαίρου στα πιο σκοτεινά χρόνια της Ιστορίας. Από τη διακοπή του πρωταθλήματος του 1940 μέχρι τα φιλικά της Κατοχής και τη θρυλική διαδήλωση στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας, το ποδόσφαιρο έγινε πνοή ελευθερίας και ελπίδας.
Η διακοπή του πρωταθλήματος 1940–41
Στις 27 Οκτωβρίου 1940 παίχτηκαν οι τελευταίοι αγώνες εν καιρώ ειρήνης. Την επομένη, η 28η Οκτωβρίου θα έμενε για πάντα χαραγμένη στην Ιστορία. Το Πανελλήνιο Πρωτάθλημα 1940–41 διεξαγόταν σε τρεις ομίλους (Αθήνας, Πειραιώς, Μακεδονίας). Με τη κήρυξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, η ΕΠΟ ανακοίνωσε την άμεση διακοπή του πρωταθλήματος — η χώρα έμπαινε σε κατάσταση πολέμου και οι ποδοσφαιριστές σε στολές μάχης.
Είχαν προλάβει να γίνουν μόλις τρεις αγωνιστικές (6, 13, 20 Οκτωβρίου). Στην Αθήνα προηγούνταν η ΑΕΚ και ο Απόλλων Αθηνών, στον Πειραιά ο Ολυμπιακός, και στη Μακεδονία ισόβαθμοι στην κορυφή ήταν Άρηςκαι ΠΑΟΚ. Ήταν η τελευταία φορά πριν τον πόλεμο που ακούστηκαν πανηγυρισμοί στα ελληνικά γήπεδα.
Από τα γήπεδα στο μέτωπο
Η επιστράτευση δεν έκανε εξαιρέσεις. Πολλοί ποδοσφαιριστές κατέβηκαν απ’ τα γήπεδα για να ανέβουν στα βουνά της Πίνδου. Οι ποδοσφαιριστές του Ολυμπιακού—Βάζος, Γραμματικόπουλος, Ανδριανόπουλοι— βρέθηκαν στην Πάτρα για αγώνα όταν ξέσπασε ο πόλεμος· την ίδια μέρα κατατάχθηκαν και αναχώρησαν για το μέτωπο.
Μίμης Πιερράκος (Παναθηναϊκός)
Επιθετικός της Εθνικής και του Παναθηναϊκού. Έπεσε ηρωικά στις 18 Νοεμβρίου 1940 στη Διποταμιά από ιταλικό βομβαρδισμό. Το όνομά του κοσμεί σήμερα πλατείες και δρόμους.
Νίκος Σωτηριάδης (ΠΑΟΚ)
Ο πρώτος παίκτης του ΠΑΟΚ που φόρεσε τη φανέλα της Εθνικής. Σκοτώθηκε στις 28 Ιανουαρίου 1941 στη Μάχη της Κλεισούρας, ηγούμενος αντεπίθεσης κατά ιταλικών θέσεων.
Γιώργος Βατίκης (ΠΑΟΚ)
Αμυντικός. Έπεσε στο ύψωμα 1878 της Μοράβας στις 17 Νοεμβρίου 1940. Κρατούσε το πολυβόλο του ως την τελευταία στιγμή.
Σπύρος Κοντούλης (ΑΕΚ)
Αθλητής και αντιστασιακός. Μετά τον πόλεμο πολέμησε στη σκιά· συνελήφθη από τους Γερμανούς και εκτελέστηκε τον Ιούνιο 1944 καθ’ οδόν προς το Σκοπευτήριο Καισαριανής.
Ο κατάλογος δεν έχει τέλος. Ονόματα όπως του
Αχιλλέα Γραμματικόπουλου (τερματοφύλακας του Ολυμπιακού),του Αλέκου Χατζησταυρίδη (ΑΕΚ) και δεκάδων άλλων έμειναν σύμβολα αντοχής και αυτοθυσίας.
Ποδόσφαιρο στην Κατοχή: τα φιλικά της επιβίωσης
Με την Κατοχή (1941–44) τα γήπεδα επιτάχθηκαν: το Καραϊσκάκη έγινε αποθήκη, η Λεωφόρος Αλεξάνδρας στρατόπεδο. Οι παίκτες πεινούσαν, αλλά το ποδόσφαιρο δεν πέθανε. Μέσα στα ερείπια γεννήθηκε η Ένωση Ελλήνων Αθλητών (ΕΕΑ), με πρωτεργάτες τον Γρηγόρη Λαμπράκη και τον Ρένο Φραγκούδη. Οργάνωσαν φιλικούς αγώνες για να συγκεντρώσουν τρόφιμα και φάρμακα.
Το 1942–43 διεξάγεται ένα άτυπο πρωτάθλημα με ΑΕΚ, Παναθηναϊκό, Απόλλωνα, Ολυμπιακόκαι Προοδευτική. Το αποτέλεσμα δεν είχε σημασία· η συμμετοχή ήταν η νίκη. Στον Πειραιά ο Δήμος διοργανώνει αγώνες με τη συμμετοχή μεγάλων ομάδων, ενώ τον Δεκέμβριο 1943 διεξάγεται το Κύπελλο Χριστουγέννων — η μοναδική διοργάνωση της Κατοχής που ολοκληρώθηκε, με νικητή τον Ολυμπιακό.
Η επαρχία δεν σίγησε
Από τη Χαλκίδα ως την Καλαμάτα και από την Κρήτη ως τη Θεσσαλία, μικρές ομάδες κρατούσαν ζωντανή τη σπίθα. Στη Χαλκίδα δημιουργήθηκε η ανεπίσημη ομάδα «Νίκη» για να παρακάμψει ιταλικές απαγορεύσεις ονομάτων. Στο Σχηματάρι, σε ένα φιλικό όπου οι Χαλκιδέοι προηγήθηκαν 4–0, η πείνα τούς λύγισε και τελικά νίκησαν 4–3. Στην Καλαμάτα, τοπικοί ποδοσφαιριστές νίκησαν μικτή Γερμανών, προκαλώντας την οργή τους. Στη ρεβάνς, οι κατακτητές έστησαν μυδράλιο πίσω από την ελληνική εστία!
Στην Κρήτη, οι Γερμανοί επέτρεπαν μόνο «ουδέτερα» παιχνίδια, όμως σε πόλεις όπως τα Χανιά και το Ηράκλειο πολλοί αθλητές βοηθούσαν παράλληλα τις ομάδες αντίστασης. Στην Κέρκυρα, παρά τους βομβαρδισμούς, στήθηκαν αγώνες με φιλανθρωπικό χαρακτήρα για τους πληγέντες των σεισμών του 1941. Στη Θεσσαλία, ομάδες όπως ο Ολυμπιακός Βόλου και η Νίκη Βόλου προσπάθησαν να διατηρήσουν τη λειτουργία τους με φιλικά υπέρ απόρων.
Το φιλικό που έγινε διαδήλωση (Άνοιξη 1942)
Ήταν η πιο συγκλονιστική στιγμή της Κατοχής. Η ΑΕΚκαι ο Παναθηναϊκόςζήτησαν άδεια να δώσουν φιλανθρωπικό αγώνα στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας υπέρ των ασθενών του νοσοκομείου «Σωτηρία». Περίπου 15.000 θεατές κατέκλυσαν το γήπεδο. Οι Γερμανοί όμως κατέσχεσαν τις εισπράξεις και όρισαν δικό τους διαιτητή. Οι παίκτες, με επικεφαλής τους Κλεάνθη Μαρόπουλο (ΑΕΚ) και Μίμη Κανάκη (ΠΑΟ), αρνήθηκαν να αγωνιστούν.
Χαιρέτησαν το κοινό, εξήγησαν την αδικία και κάθισαν στο χορτάρι. Τότε, το πλήθος εξερράγη. Χιλιάδες φίλαθλοι εισέβαλαν στο γήπεδο, ξήλωσαν εξέδρες και πανό, και μετατράπηκαν σε ποτάμι που έφτασε ως την Ομόνοια. Ήταν η πρώτη μαζική αντιφασιστική διαδήλωση στην κατεχόμενη Ευρώπη που ξεκίνησε μέσα από έναν ποδοσφαιρικό αγώνα.
Μπάλα και Αντίσταση
Στις ίδιες εξέδρες, ο υπεύθυνος συντήρησης Αντώνης Βρεττός έκρυβε πατριώτες και παράνομα ραδιόφωνα κάτω από τις κερκίδες.
Στις 8 Οκτωβρίου 1944 ανάρτησε πινακίδα έξω από τη Λεωφόρο: «Την προσεχή Κυριακή μέγας αγών Παναθηναϊκού – Αγγλικής Αεροπορίας. Ζήτω η Ελευθερία.» Ήταν ο προάγγελος της απελευθέρωσης.
Την ίδια εποχή, ο πολωνικής καταγωγής ποδοσφαιριστής και σαμποτέρ Γιώργος Ιβάνωφ (Jerzy Iwanow) ηγείται ομάδας που καταστρέφει εχθρικά πλοία και αεροπλάνα, με τη συμμετοχή του παλαίμαχου άσου του Παναθηναϊκού Μιχάλη Παπάζογλου.
(Νίκος Γόδας)
Ο Νίκος Γόδας του Ολυμπιακούπολεμά στον ΕΛΑΣ και, όταν εκτελείται, ζητά να φορέσει τη φανέλα της ομάδας του. Γίνεται θρύλος.
Χρονική αλληλουχία 1940–1944
| Έτος | Γεγονός |
|---|---|
| 1940 | Έναρξη Πανελληνίου Πρωταθλήματος – Διακοπή λόγω πολέμου (28/10) |
| 1941 | Κατοχή Ελλάδας – ΕΠΟ παύει τη λειτουργία της |
| 1942 | Ίδρυση Ένωσης Ελλήνων Αθλητών (ΕΕΑ) – Φιλικά για συσσίτια |
| 1942 | Φιλικό ΑΕΚ–Παναθηναϊκού στη Λεωφόρο → αντιφασιστική διαδήλωση |
| 1943 | Κύπελλο Χριστουγέννων: μοναδική διοργάνωση που ολοκληρώθηκε (νικητής Ολυμπιακός) |
| 1944 | Ανάρτηση πινακίδας «Ζήτω η Ελευθερία» στη Λεωφόρο – Απελευθέρωση Ελλάδας |
Τα γκολ της ελευθερίας
Το ελληνικό ποδόσφαιρο στα χρόνια της Κατοχής δεν είχε βαθμολογίες ούτε κύπελλα. Είχε όμως ψυχή. Κάθε φιλικό ήταν πράξη αξιοπρέπειας· κάθε νίκη, ένα μικρό γκολ ελευθερίας. Οι ποδοσφαιριστές έγιναν ήρωες, οι κερκίδες έγιναν πλατείες, και η μπάλα έγινε σύμβολο αντίστασης.
Σήμερα, κοιτάζοντας πίσω, καταλαβαίνουμε πως το ποδόσφαιρο τότε δεν ήταν παιχνίδι — ήταν ανάσα ζωής. Και όσο υπάρχει μνήμη, εκείνα τα παλιά γήπεδα της πείνας και του θάρρους θα ψιθυρίζουν πάντα: «Ζήτω η Ελευθερία».